Nikon was de eerste fabrikant die de lenzen in al haar objectieven ook aan de achterzijde ging coaten. Aanvankelijk werd bij de invoering van de coating in de fotografie in de jaren 60, een lens alleen aan de voorzijde gecoat. Daar kwam het licht binnen, daar moesten reflecties tegengegaan worden. Omdat de coating nu dus ook op de achterkant van de alle lenzen in een objectief zit, kun je het objectief nu ook omgekeerd gebruiken.
Met een omgekeerd objectief kun je dezelfde kwaliteit halen als in het normale gebruik van dat objectief. Je veranderd er niks aan. Dat is anders dan bij de andere macro mogelijkheden:
- Gebruik je tussenringen, dan verlies je licht, soms wel tot 2 stops. Ook bij een balg verlies je licht.
- Gebruik je voorzetlenzen, dan verlies je, afhankelijk van de kwaliteit van de voorzetlenzen, altijd meer of minder aan kwaliteit van je gebruikte objectief. Een voorzetlens is een ook een relatief goedkope oplossingEen speciaal macro-objectief zoals bijvoorbeeld de AF-S Micro 105 f/2,8 G ED VR, verliest geen kwaliteit, je wint zelfs aan kwaliteit in het 1:1 bereik. Deze oplossing is voor een ieder het gemakkelijkst, alhoewel je over een compleet andere prijsklasse praat.
Camera.
Hoe gaan we te werk. Je begint met een camera. Elke Nikon gemaakt tussen 1959 en nu is goed. In dit verhaal ga ik er van uit dat een ieder een Nikon D reflex gebruikt, maar de meeste informatie gaat ook op voor de andere merken. Daar waar je voor Nikon de BR-2A omkeerring nodig hebt kun je voor andere camera's zoeken naar de JJC RR- omkeerringen. Die zijn leverbaar in meerdere objectiefmaten van 52 tot 77 millimeter. Leverbaar voor Canon, Pentax, Olympus, Sony en Nikon. Canon heeft ook een EOS reverse adapter in het leveringsprogramma gehad.
De BR-2A ring.Je hebt een BR-2A ring nodig. In de winkel kost dit ongeveer 25 euro. Er zijn goedkopere alternatieven maar die hebben niet de stevigheid van de BR-2A. Een BR-2A weegt ongeveer 50 gram en dat is niet zomaar. Met veel massa kun je ook een grote precisie realiseren. Er is ook nog een BR-2 ring uit 1968, die mag je alleen gebruiken op de oudere niet-AF camera's. De bajonet van deze oudere ring kan de AF-contacten in je camera beschadigen. Al in 1977 begon Nikon met de productie van de BR-2A, en waarschijnlijk zal Nikon deze ring nooit meer vervangen. Het is handig om eerst een objectief met een 52 millimeter filter schroefdraad aan de voorzijde op de ring te draaien. Deze schroefdraad heb je normaal nodig om een filter te kunnen gebruiken. Als je objectief op de BR-2A zit kun je de BR-2A wat gemakkelijker op je camera plaatsen.
Op de BR-2A zitten meerdere zwarte justering-stippen. Het maakt niet uit welke stip je gebruikt. Maar het handigst is het om een stip te kiezen waarmee je het diafragma gemakkelijk kunt aflezen.
BR-5.
Met een BR-5 tussen de BR-2A en het objectief kun je ook een objectief met 62 mm schroefdraad gebruiken. Heb je een ander maat op je objectief, koop dan een verloopring van 52 millimeter naar de maat die je objectief heeft.
BR-6.
Met een BR-6 kun je het diafragma van een omgekeerd objectief bedienen. Je plaatst de BR-6 adapter op de F-bajonetaansluiting van een objectief. Daarna kun je met een
afstandsbediening AR-3, AR-4, AR-7, en of AR-10 het palletje naar beneden duwen waardoor het diafragma zich sluit.De AR-3 is een manuele draadontspanner. Vergelijkbaar met elke ISO draadontspanner.
Met de AR-4 kun je zowel een F-3 en een BR-6 bedienen. Eerst sluit zich het diafragma en daarna druk je de afdrukknop in. In plaats van de F-3 kun je elke Nikon camera met de Leica ISO aansluiting gebruiken.
De AR-7 is een dubbele draadontspanner. Je bedient eerst de BR-6 en daarna de ISO afstandsbediening op de ontspanknop van bijvoorbeeld een F-601 of een F4.
De AR-10 is een dubbele afstandsbediening. Je sluit eerst het diafragma middels de BR-6 en daarna sluit je de ontspanner van een camera die aangestuurd wordt door bijvoorbeeld een MD-4, MD-12, of bijvoorbeeld direct op de 3-polige aansluiting van een F4, F-801, e.d. Middels een MC-25 kun je ook de Nikon 10-polige aansluiting op de actuele camera's gebruiken. Deze zit op alle wat duurdere digitale reflexen.
Het je een niet-G of niet-DX objectief dan kun je van te voren het diafragma op de gewenste stand instellen. Met een vinger of een afstandsbediening sluit je dan het diafragma. Heb je wel een G of DX objectief dan is het ingestelde diafragma natte vinger werk. Met een AR-3 en of met een vinger kun je het diafragma ongeveer voor 2/3 sluiten. Dan kom je ook uit op ongeveer f/11 - f/16.
Let op: de oudere BR-4 niet gebruiken op AF objectieven. Je krijgt een beschadiging van de elektrische contacten.
Objectief.
Welk objectief is te gebruiken? Vrijwel elk objectief tussen 20 en 50 millimeter werkt goed. Met een 50 millimeter haal je ongeveer een bereik van 1:1. Met een groothoek objectief ga je dichterbij en haal je een sterkere vergroting.
Met een:
AF Nikkor 20mm f/2,8 heb je een vergroting van 3.4x;
AF Nikkor 24 mm f/2,8 heb je een vergroting van 2,5x;
AF Nikkor 28 mm f/2,8 heb je een vergroting van 2,0x;
AF Nikkor 35 mm f/2,0 heb je een vergroting van 1,4x;
AF Nikkor 50 mm f/1,8 heb je een vergroting van 1,4x;
AF Micro Nikkor 55mm f/2,8 heb je een vergroting van 1,2x.
Een vergroting van 2 keer schrijf je normaal als 2:1, of te wel het onderwerp is 2 keer groter dan normaal afgebeeld. Het maakt niet uit of je een FX of een DX camera hebt. Alleen heb je met een DX camera een kleinere uitsnede.
Zelf gebruik ik heel graag de AIS 20 mm f3,5. En wel om meerdere redenen. Sterke vergroting, een 52mm filterschroefdraad, compacter dan de andere 20 millimeters van Nikon. Als je zelf eens wilt beginnen, ga voor een 50 millimeter, dat werkt iets gemakkelijker.
Je zou een zoomobjectief kunnen gebruiken maar je hebt dan niet de kwaliteit die je met een vast brandpunt kunt halen. Objectieffouten worden bij een omgekeerd objectief vergroot. Ook worden de lichtsterke vaste brandpunten afgeraden. Zoals de f/1,2; of f/1,4 28, 35 en 50 millimeters.
Het goedkoopst ben je uit met een tweedehandse 28, 35 of 50 millimeter. Reken voor een gebruikte AF 28 f/2,8 op 90 euro. Een AF-S DX 35 mm f/1,8 G zal tweedehands nog niet te vinden zijn. Een tweedehandse AF 50 f/1,8 D zal rond de 75 euro gaan. Inclusief de omkeerring ben je voor rond de 100 euro klaar. Oudere manuele objectieven: tot hooguit 50 euro, afhankelijk van het type. Een E /2,8 28mm AIS iets van één euro per millimeter!
Gebruik je langere objectieven zoals bijvoorbeeld een AF 85 f/1,8 D dan zie je al de beperkingen. Vrijwel geen vergroting meer en de scherpte is zelfs bij een behoorlijk diafragma, alleen in het midden van het beeld zichtbaar. Veelal zul je ook tussenringen of een balg tussen het omgekeerde objectief en de camera moeten zetten.
Werkafstand.Als je met een omgekeerd objectief werkt, heb je veelal een werkafstand tussen de frontlens en het onderwerp van zeg 2 tot hooguit 5 centimeter. Dat is heel gering.
Nu doet zich een voor mij merkwaardig verschijnsel voor dat als je de afstand tussen een omgekeerd objectief en de camera vergroot door middel van tussenringen, dat dan de werkafstand en de vergrotingsfactor groter worden. De scherptediepte neemt af. Dus handig is het niet. Met een 20 millimeter maak je het werken wel heel moeilijk. Maar gebruik eens een 50 millimeter objectief op een of meerdere tussenringen of op een balg. Ken ook iemand die een 60mm macro omgekeerd op een balg gebruikt.
Scherpstelling.
Scherpstelling met een omgekeerd objectief kan alleen door camera en objectief samen naar voren of naar achteren te verplaatsen. Gebruik een grote diafragma opening, je kunt dan goed kadreren. Bij de opname zelf gebruik je een diafragma tussen f/11 of /16. Bij diafragma's kleiner dan f/16 gaat diffractie een rol spelen. Het ene objectief heeft meer last van diffractie dan het andere. De onscherpte die diffractie geeft is redelijk goed te zien in een 100% vergroting van je opname op het scherm van een computer. Je hebt een klein diafragma nodig om een redelijke scherptediepte te krijgen.
Bij de normale objectieven maakt het niet uit op welke focusafstand het objectief staat ingesteld. Kijk maar eens wat er gebeurd als je aan de instelring van de focusafstand draait al het objectief omgekeerd op de camera zit. Je beweegt slechts het omhulsel van het objectief. De lensdelen zelf veranderen niet en de scherpstelling blijft gelijk.
Dit gaat niet op voor de CRC objectieven. Enkele NIKKORS hebben deze Close Range Correction om in het normale gebruik van het objectief ook een betere kwaliteit in het dichtbij bereik te hebben en om dichterbij te kunnen scherpstelen dan normaal met een objectief mogelijk zou zijn. Door de CRC bewegen bepaalde lensgroepen in het objectief als je de focusafstand versteld. Bij de CRC objectieven kun je het best het objectief op de kortste afstand gebruiken. Dat geeft een betere kwaliteit bij de opname.
Welke NIKKORs hebben CRC aan boord:
Alle f/2,8 20 millimeters, AIS en AF. Kortste instelafstand steeds 25 centimeter.
Alle f/2,8 en f/2,0 24 millimeters, van 19595 tot heden. Kortste instelafstand steeds 30 centimeter.
Het f/2,8 28 millimeter AIS objectief. Kortste instelafstand 20 centimeter.
Alle f/2,0 28 millimeters, van 1971 tot 1981. Kortste instelafstand steeds 30 centimeter. En de AIS versie haalt 25 centimeter.
De f/1,4 28 millimeter AFD. Kortste instelafstand 35 centimeter.
Alle f/1,4 35 millimeters, manueel, niet de AFS versie. Kortste instelafstand steeds 30 centimeter.
Er zijn wel meer CRC objectieven, maar die zijn niet bruikbaar als omgekeerd objectief.
Of je NIKKOR CRC heeft kun je vinden in de gebruiksaanwijzing van het objectief. Heb je die niet, ga dan op zoek naar de boeken van bijvoorbeeld Peter Brackzco. Of zoek je objectief op de website van Roland Vink: http://www.photosynthesis.co.nz/nikon/specs.html.
Omdat je eigenlijk elk NIKKOR van groothoek tot normaal kunt gebruiken, let er dan wel op dat je NIKKOR wel de Nikon Multicoating heeft. De multicoating doet zijn intrede in het midden van de jaren 70. Er is wel enig verschil met de kwaliteit van de coatings die Nikon op dit moment gebruikt, maar de verbeteringen zijn volgens mijn indruk marginaal.
Heb je nu een G of DX NIKKOR, dan snap je waarom Nikon liefhebbers de letter G duiden als Gecastreerd. Bij de G (DX is ook G) objectieven is de mechanische diafragmaring weggehaald. Daardoor waren de G objectieven aanvankelijk ook Goedkoper. Omdat er geen diafragmaring meer is kun je het diafragma van een omgekeerd objectief ook niet regelen. Nu zijn er 2 oplossingen. Koop een BR-6 ring, of bedien met een vinger dit palletje aan de achterkant van je objectief. Kijk even hoever je het pinnetje moet bewegen om f/11 te krijgen. Bij Nikon België staat de BR-6 nog steeds in de prijslijst. Let op: bij Nikon Engeland staat de BR-6 in de lijst met uit de handel genomen artikelen. Bij een grote winkel in de USA: We're sorry, this item is no longer available.
Lichtmeting.Met een omgekeerd objectief is er geen informatie uitwisseling tussen camera en objectief. Je zult de camera op de M (Manueel) stand moeten gebruiken. Begin eens met een sluitertijd van /60 seconde en diafragma f/11. Na de opname beoordeel je op het beeldscherm de belichting. Gebruik daarbij de grafiek (histogram) van de belichting. Probeer de piek in het midden van de grafiek te krijgen. Staat de piek links, dan zul je een langzamere sluitertijd en of kleiner diafragma moeten gebruiken. Is de piek rechts, dan gebruik je een snellere sluitertijd en of een groter diafragma.
Statief.
Het werken met omgekeerd objectief gaat gemakkelijker met een statief. Je kunt dan het onderwerp zo schikken dat het goed binnen het beeld past. Zonder de uitsnede te veranderen kun je dan ook het diafragma van het objectief naar keuze veranderen. Gaat het om een bloem, neem die dan af van de stengel, ga er mee naar binnen. Dan kun je met een gekleurd papier een leuk kleurcontrast aanbrengen tussen bloem en achtergrond. Grootste voordeel binnen: het waait er zelden. De bloem blijft stil liggen. Je kunt exact scherpstellen middels een macro-rail.
Je plaatst je camera op de macro-rail, en met een of meerdere draaiknoppen kun je dan de camera ten opzichte van het onderwerp van voor naar achteren verschuiven.Het scherpstellen blijft moeilijk. Maak een opname en bekijk op het beeldscherm van de camera een vergroting op 100 procent. Staat je camera op een statief, dan veranderd er niks aan de instelling van camera en objectief.
Scherp stellen door de zoeker is moeilijk. Met een BR-3-4-5 of 6 adapter kan het iets makkelijker worden, omdat je dan vanaf elke kant in de zoeker kunt kijken. Recentelijk eens gewerkt met een D5100. Liveview aan, uitstekende scherpstelling via het contrast, goed zicht op de monitor. Op dit moment (juni 2011) de ideale camera voor dit werk. En omdat je toch alles manueel doet, dat kan ook met de D5100.
Vergrotingsobjectieven.
Vergrotingsobjectieven zijn voor een habbekrats te verkrijgen. Je koopt een leuke vergroter, je haalt het objectief er af en laat de eigenaar de vergroter houden. De betere vergrotingsobjectieven hebben meer optische kwaliteit dan een gemiddelde NIKKOR ooit zal hebben. Alleen werkt het niet zo gemakkelijk. Geen automatiek en daarom moet alles manueel.
Veelal gebruik je een vergrotingsobjectief van 35 tot 50 millimeter. Ook hier zie je dat de langere objectieven niet echt handig zijn. Je plaatst ze middels de BR-2A op een balg. Veel EL-Nikkors hebben nog de oude standaard maat en daardoor ook de 52 millimeter schroefdraad. Heb je een ander objectief dan op zoek naar een verloopring.
Nikon Instruments (voor de grootformaatcamera's) heeft zelf meerdere omkeerringen in productie gehad.
De ELUM1 omkeerring om een EL Nikkor vergrotingsobjectief met een filtermaat van 40,5 millimeter omgekeerd te gebruiken.
De ELUM2 omkeerring om een EL Nikkor vergrotingsobjectief met een filtermaat van 34,5 millimeter omgekeerd te gebruiken.
De ELUM3 omkeerring om een EL Nikkor vergrotingsobjectief met een filtermaat van 52 millimeter omgekeerd te gebruiken.
De ELV verloopringring voor een 50 of 135 millimeter EL Nikkor vergrotingsobjectief.
BR-16 adapterring met een bajonetaansluiting en een schroefdraad waardoor een EL vergrotingsobjectief (63, 80, 105) omgekeerd op een balgapparaat te plaatsen is.
Dit soort verloopringen vindt je soms in een doos onder de tafel van iemand op een fotograficabeurs. Op de doos staat dan een waarschuwing: zeer obscuur. Niemand weet wat het precies is en je betaald een habbekrats.
Nikon Fotografie heeft ook een EL-Nikkor omkeerring in het programma gehad, de code kan me op dit moment niet te binnen schieten.
Rodenstock heeft meerdere verloopringen om een omgekeerd vergrotingsobjectief op een BR-2A ring te zetten.
Links:
On line interactive macro depth of field calculator: http://www.tirpor.com/macro/macro_DOF.htm
Omgekeerd objectief op een ander objectief.
Eigenlijk gebruik je het omgekeerde objectief als een dioptrie filter voor het andere objectief. Het werkt eigenlijk alleen als het omgekeerde objectief een langer brandpunt heeft als het objectief dat op de camera zit. Anders krijg je vignettering. Op je camera bijvoorbeeld een 105 millimeter en dan daar een 50 millimeter er omgekeerd op plaatsen.
Een leuke mogelijkheid is om alle objectieven die je in je bezit hebt eens te stapelen. Met stapelen bedoel ik dat je ze op elkaar monteert. Opnieuw: gebruik geen zoomobjectieven. De scherpstelling van het op de camera gemonteerde objectief op oneindig. We stellen scherp volgens de macromethode: beweeg de hele camera voor- en achteruit. Wat gaat goed: zet een 200 millimeter objectief op je camera en zet daar omgekeerd een 50 millimeter objectief op. Het koppelen van de lenzen kan met speciale ringen, die aan 2 kanten een uitspringende schroefdraad hebben, of je plakt met secondelijm 2 ringen op elkaar met de gewenste draad. Er zijn verloopringen leverbaar van 52 millimeter schroefdraad aan beide zijden. Hama noemt ongeveer ring een koppelring. Hebben beide objectieven dezelfde frontdiameter dan plak je ze aan elkaar met plakband. Voorkom een eventuele beschadiging door er een zelfgemaakt kartonnen ringetje tussen te plaatsen. Je kunt twee passende filters met secondelijm op elkaar lijmen, elk luchtvlak en elk glasvlak geeft echter aberratie. Je kunt twee Cokin adapterringen op elkaar lijmen. Het omgekeerde objectief zet je voor de opname of f5,6 of f8. Afhankelijk van de gebruikte objectieven kom je tot een bereik van 1:2 tot 6:1. Je kunt zelf uitrekenen wat het bereik zal worden. In het voorbeeld van een 200 en een 50 objectief is de functie 200/50= een 4x macro-objectief. Zoek op het internet eens naar 'stacked lenses' en dan kom je daar wel voorbeelden tegen. Sommige combinaties geven vignettering en de scherpte aan randen en hoeken laat te wensen over. Naar ‘n indruk halveer je de scherptediepte. Wil je nog dichterbij, zet een tussenring tussen camera en eerste objectief.
Als je een AF objectief op de camera gebruikt, zet dan de AF uit. Omdat er een ander objectief aan de frontlens hangt, wordt de AF motor te zwaar belast.
De praktijk.
Steeds hetzelfde 5 euro cent muntstukje op de foto gezet met statief en onder een hoek van 45 graden. Steeds diafragma f/11.
Gemaakt met de 85 millimeter AF en BR-5. Scherpgesteld op het muntstuk. Je ziet de onscherpte toenemen, met name aan de linkerkant van het euro biljet.
Gemaakt met de 28 millimeter AF.
Gemaakt met de 24 millimeter AF.
Gemaakt met de 20 millimeter AF.
ps: het gaat bij de voorbeeld foto's om de vergrotingsfactor. Hoe meer groothoek hoe sterker de vergroting. Het verschil in kleur en contrast was niet bedoeld en is ontstaan in de automatische bewerking.
Tekst en foto's: Hans Braakhuis
omgekeerd objectief, omgekeerd objectief Nikon, Nikon omgekeerd objectief